Mahalle çeşmelerinin unutulan hikâyesi

Geçen hafta eski mahallelerden birinde yürürken yarısı toprağa gömülmüş bir çeşme kitabesi gördüm. Üzerindeki yazının bir kısmı okunabiliyordu, kalanını zaman silmişti. Yanından geçen gençlerin çoğu ona bir duvar parçası gözüyle bakıyordu. Oysa o taş, bir mahallenin yüz yıllık hikâyesinin anahtarıydı.

Kentin eski dokusunda çeşmeler yalnızca su ihtiyacını karşılayan yapılar değildi. Kadınların sohbet ettiği, çocukların oyun arasında su içtiği, yolcuların soluklandığı yerlerdi. Çoğu bir hayır sahibinin adını taşır, bir dileği ya da bir vefa borcunu anlatırdı. Kısacası çeşme, mahallenin ortak hafızasıydı.

Şebeke suyunun evlere girmesiyle birlikte bu yapıların işlevi azaldı, bu doğal bir süreçti. Ne var ki işlevini yitiren her yapı gibi çeşmeler de bakımsız kaldı. Bazılarının lülesi söküldü, bazıları yol genişletme çalışmalarında yerinden edildi. Bugün kaç tarihi çeşmemiz olduğunu kesin olarak söyleyebilecek bir envanter bile elimizde yok.

Bu konuda yapılabilecek ilk iş, kapsamlı bir çeşme envanteri hazırlamaktır. Üniversitemizin ilgili bölümleri, belediye ve gönüllü tarih meraklıları birlikte çalışarak her çeşmenin yerini, durumunu ve kitabesini kayıt altına alabilir. Bu bilgiler dijital bir haritada toplanıp herkesin erişimine açılabilir. Böyle bir çalışma hem araştırmacılara hem de okullara değerli bir kaynak sunar.

İkinci adım ise öncelikli çeşmelerin yeniden akar hâle getirilmesidir. Her mahallede bir çeşmenin suyunun yeniden akması, sanıldığından büyük bir etki yaratır. İnsanlar o çeşmenin başında durur, kitabesini okur, hikâyesini merak eder. Kentin geçmişiyle bağ kurmanın bundan daha sade bir yolu yoktur.

Mahalle muhtarlarımızın da bu konuda önemli bir rolü olabilir. Kendi mahallelerindeki çeşmelerin hikâyesini yaşlılardan derleyip yazıya geçirmeleri, geleceğe bırakılacak kıymetli bir miras olur. Ben de bu köşede, okurlarımızdan gelecek çeşme hikâyelerini paylaşmaya hazırım.